Tradycja wykonywania mieczy sięga w Japonii VII wieku. Na jej historii największe piętno odcisnęły dwa wydarzenia: pierwszym był oficjalny dekret cesarza Meiji, który w 1868 roku zakazał publicznego noszenia mieczy samurajom, drugim zaœ zakończenie II wojny œwiatowej. Po kapitulacji Japonii Amerykanie wprowadzili nie tylko zakaz produkcji mieczy, ale także nakaz konfiskaty już powstałych. Tym samym ogromna liczba mieczy, nieraz o niezwykłej wartoœci historycznej, została wywieziona poza granice kraju. Zakaz produkcji został uchylony w 1953 roku, przy jednoczesnym zastrzeżeniu, że miecz nigdy już nie będzie bronią. Tym samym tradycja, na szczęœcie, zdołała się obronić, a miecze z narzędzi zniszczenia przeobraziły się w dzieła sztuki, przywodzące na myœl siłę, piękno i honor.

Jeden z tysiąca

Najważniejszym elementem japońskiego miecza jest głownia. Jej wykuwanie miało niegdyœ rytualny, niemal religijny charakter. Pierwsza forma miecza, zwana tachi (zakrzywiony miecz, noszony ostrzem ku dołowi) z czasem ewoluowała w bardziej praktyczną, dostosowaną do warunków walki. Od tego czasu samuraje nosili miecze skierowane ostrzem ku góry: jeden długi, zwany katana (ponad 60,6 cm długoœci ostrza), i drugi krótki, czyli wakizashi (od 30,3 cm w górę). Miecze o długoœci ostrza poniżej 30,3 cm zwano tanto. Na urodę miecza składa się zarówno krzywizna głowni, jak i linia hartowania, zwana hamon. Wykończeniem całoœci są gardy i zakończenia rękojeœci. Kunszt miecznika to przede wszystkim sztuka skuwania. Miecz składa się z tysięcy cienkich warstw, do jego powstania prowadzi cierpliwe skuwanie kawałków żelaza i stali. Obrazy ze stali, utrwalone na powierzchni miecza, stanowią element rozpoznawczy, charakterystyczny dla danej szkoły. Tajniki produkcji są przekazywane przez długie dekady z pokolenia na pokolenie, z czasem przechodząc w legendę. Tę legendę tworzą artyœci, tacy jak Gassan Sadaichi.

Skarb narodowy

Gassan Sadaichi wywodził się z rodziny o długich tradycjach w sztuce wytwarzania mieczy. Był spadkobiercą sięgającej XIII wieku tradycji szkoły Gassan. Jego ojciec, Gassan Sadakatsu, jak również dziadek, Gassan Sadakazu, byli mistrzami swojego fachu. Gassan Sadaichi przyjął sobie osobę dziadka za najlepszy wzór i, podobnie jak on, został uhonorowany zaszczytnym tytułem Juyo Mukei Bunkazai, czyli żywy skarb narodowy. Miecze wytwarzane przez mistrzów noszących ten tytuł są unikatowe i trafiają do sprzedaży niezwykle rzadko. Mało kto zdaje sobie sprawę z ich rzeczywistej wartoœci i znaczenia wielopokoleniowego dziedzictwa, które się za nimi kryje. Kiedy Gassan Sadaichi otrzymał swój tytuł w 1971 roku, poœwięcił się całkowicie inwestowaniu w jakoœć, a nie iloœć. Miecze firmowane przez niego są niezwykle rzadkie i jakoœć ich wykonania jest nie do podrobienia. Początki działalnoœci mistrza nie były łatwe. Pierwsze jego dzieła powstały w latach 20. XX wieku, był wówczas bardzo młody i dodatkowo zmagał się z presją pozostawania w cieniu wybitnej sztuki ojca i dziadka. Niemniej udało mu się zaprezentować na ekspozycji w Osace. Niestety, niedługo potem wybuchła wojna, a bezpoœrednio po jej zakończeniu wytwarzanie mieczy zostało zabronione. Pomimo tych ograniczeń Gassan Sadaichi kontynuował wytwarzanie mieczy najwyższej klasy, które z czasem stały się ważną częœcią kulturowego dziedzictwa Japonii i zostały uznane za skarb narodowy.

Z ojca na syna

W 1982 roku Muzeum Sztuki w Bostonie otworzyło wystawę japońskich „żywych skarbów narodowych”. Gassan Sadaichi został zaproszony, wraz z synem Sadatoshim i kilkorgiem studentów (dziœ wybitnych artystów, od dawna pracująŹcych na własny rachunek), do udziału w wystawie i do wykonania miecza specjalnie na jej potrzeby. Częœć prezentacji odbyła się na żywo, na oczach podziwiających goœci. Prezentacja miała przybliżyć zainteresowanym sztukę japońskiego wykuwania broni, oczywiœcie tylko w pewnym zakresie – tajniki szkoły Gassan są w dużej mierze pilnie strzeżonym sekretem, przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Wystawę dokumentował niezwykle interesujący i obszerny katalog, prezentujący historię szkoły Gassan, sylwetki jej najbardziej zasłużonych reprezentantów, charakterystykę wyróżniających cech dzieł sygnowanych przez tę szkołę i wreszcie przegląd rodzajów wytwarzanych przez nią mieczy: wakizashi, tachi, katana i tanto. W katalogu można znaleŸć zdjęcie katany, nad którą Gassan Sadaichi pracował ponad szeœć lat, a także eleganckiego, prostego tachi, które wyszło spod ręki jego syna Sadatoshi. Gassan Sadaichi zmarł w 1995 roku, jego syn jednak jest dziœ uważany za jednego z najwybitniejszych żyjących przedstawicieli swojej sztuki i konsekwentnie idzie w œlady ojca, który był dla niego najlepszym wzorem i nauczycielem. Nie trzeba być specjalistą, by swobodnie podziwiać piękno japońskich mieczy. Godzinami można je oglądać, sycąc się każdym szczegółem. To wielka sztuka, którą nie jest łatwo pojąć, ale z pewnoœcią warto się na nią otworzyć – chociażby dla samych unikatowych wrażeń estetycznych.